Kelkaj vortoj pri urbo
"Perlo de Vistulo", "gotika urbo", germana Culm. Ĉiuj nomoj estas alskribitaj al unu pola urbo. Urbo troviĝas ĉe la rivero Vistulo, kies malnova historio memoras Ordenon de Kruckavaliroj, Organizacion de Filomatoj kaj Fileretoj, hitleran okupacion, kaj unuan en la mondo operacion de desekcio de stomako. Pri kiu urbo estas parolo? Pri Chełmno, burgo sur naŭ altaĵetoj.

Veturante de flanko de Toruń al Gdańsk laŭ landa vojo numero 1, aŭ el iu ajn loko de Pollando en direkto al Chełmno, ne eblas malrimarki blazonajn pordegojn, kiuj informas turistojn pri eniro al ĉi tiu burgo. Kaj blazono de Chełmno tio estas blazona ŝildo kaj sur ĝi centre videblas altaĵetoj en bruna koloro, kiuj estas naŭ, kaj kiuj estas simbolo de urba situo sur naŭ altaĵetoj. Centre en la ŝildo sur unu el altaĵetoj estas kruco - simbolo de kristanis ma kredo. Malsupre de la ŝildo en blanka - blua koloro troviĝas ondaj linioj, kiuj simbolas lokadon de urbo, ĉe rivero Vistula. Krom blazonaj pordegoj ne eblas ne rimarki belajn vidaĵojn, kiuj akompanas urban panoramon oriente, okcidente, norde kaj sude. Se iu ajn kaj ie ajn vidis fabelajn pejzaĝojn ankaŭ estos fascinita per fabela pejzaĝo de urbo Chełmno. Komplekso de antikvaĵaj konstruaĵoj, ĉirkaŭitaj per defendaj muroj kun defendaj turoj, kaj ĉio ĉirkaŭita per abundaj verdejoj. En ĉirkaŭaĵo de muroj kaj mezepokaj fortikaĵoj troviĝas urbo kun naŭ preĝejoj kun multaj malnovaj dometoj, pitoreska urboplaco, kies "koro" estas renesanca urbodomo. Urbaj stratetoj estas rektangulaj sur la plano de ŝaktabulo, kaj el la urbodoma turo ĉiutage tagmeze sonas veksignalo. Kanto "Vistulo".

Maljuna Vistulo plu fluas kaj al sekvontaj generacioj rakontas pri tio kio okazis dum jaroj en Chełmno. Kaj tio estas periodo de 800 jaroj, ĉar urbo Chełmno ricevis urbajn privilegiojn en 1233 jaro. La 28-an de decembro 1233 jaro granda majstro Hermano von Salza kaj landa majstro Hermano Balk preparis ĉefan dokumentom lokadan kiu koncernis du urbojn de Lando de Chełmno: Chełmno kaj Toruń. Al tiuj nove fonditaj organismoj urboplanismecaj, oni aplikis plej novajn akiraĵojn de scienco pri planado de urboj, ankaŭ oni kreis urbajn rajtojn baziĝantajn sur konvena en Meza Eŭropo magdeburga juro sed kompletigitajn per receptoj el Flamanda kaj hungara juroj. Ne ĉiuj scias, ke laŭ la juro de Chełmno oni fondis kelkajn novajn urbojn. Nun urbo Chełmno estas konata al loĝantoj kiel urbo de Kruckavalira Ordeno de Plejsankta Virgulino Maria, kiun al Chełmno venigis princo Konrado Mazowiecki. Ĝis hodiaŭ la loĝantoj de urbo Chełmno havas bedaŭron al ordeno, ke oni ne konstruis en Chełmno kastelon. Tiam eble Chełmno kaj ne Malbork povus esti la ĉefurbo de ordeno. Dank' al ordeno en Chełmno cirkulas hodiaŭ legendo pri Bernardo Szymborski, kiu estis en servo de kruckavaliroj, kontraŭis al ordeno, por tio li estis fermita en unu el urbaj turoj, kie li mortis en 1470 jaro. Sed legendo diras, ke spirito de Bernard Szymborski vivas hodiaŭ kaj timigas en turo, kie li mortis en "Fraŭlina Turo", sed al plej kuraĝaj loĝantoj la spirito aperas en ĉenoj promenanta laŭ defendaj muroj. Por renkonti la spiriton de Bernard Szymborski sufiĉas alveni al urbo Chełmno, almenaŭ laŭ unu el multaj turismaj itineroj, kiuj gvidas al urbo.

Sed tio ne estas unusola, fama legendo de Chełmno. Alia estas ligita kun mirakla fonteto, kiu ĝis hodiaŭ konservis nekutimajn kvalitojn, kaj la lokon nomitan "Puteto" kie estas la fonteto oni devas nepre vidi, estante en urbo Chełmno. Legendo diras, ke dank'al la mirakla fonteto, malgranda, blinda knabo el malriĉa familio Stołowski,reakiris rigardon, kiam li tralavis siajn okulojn per akvo, el tiu ĉi fonteto. Hodiaŭ en loko, kie okazis la miraklo troviĝas kapeleto. Alia fama legendo estas ligita kun la mirakla bildo de Dipatrino, kiu pendis en domo de menciita familio Stołowski. Kiam en ilia mastrumejo eksplodis brulego, gemalriĉuloj ĵetis sin por savi sian havaĵon, kiam super ilia hejmo aperis la bildo de Dipatrino pli frue pendanta sur la hejma muro. La bildo leviĝis super la ruboj de estinganta domo, de brulego netuŝita, portata per nevidebla forto, pendiĝis, sur la arboj ĉe "Pordego", proksime al mirakla fonto. Homoj kolektiĝis, por admiri evidentajn du miraklojn kaj laŭdante du Diajn aferojn alportis bildon en procesio al Preĝejo "Fara". Sed la sekvan tagon ne estis en preĝejo la mirakla bildo. Ĝi estis pendigita super la "Pordego". Kiam la bildon denove oni alportis al preĝejo, ĝi ĉiam per la mirakla forto revenadis super la "Pordego", kie tiam kapelo troviĝis. Oni lokis ĝin interne de la kapelo, kaj ekstere, kie la bildo pendis oni starigis la lignan figuron, prezentantan Dipatrinon Suferantan. Kaj la kapelo "Na Bramce" kun tiu ĉi mirakla bildo troviĝas ĉe la verda turisma itinero.

"Perlon de Vistulo" ne preterlasis la hitlera okupacio. En 1939 jaro urbo Chełmno estis okupita de germana armeo kaj aneksita kun Pomerelio al Germanio. En februaro 1945 la urbo estis liberigita de Ruĝa Armeo. La lastaj jaroj tio estas la sekva etapo en historio de vistula urbo. La urbo, kiu nenion perdis el sia gloro, sed multe gajnis. Oni parolis pri escepta situo de urbo Chełmno, kiu antaŭe estis avantaĝo, kaj hodiaŭ estas ankaŭ avantaĝo, ĉar situo de urbo, estis malhelpo por industria evoluo de la urbo, kaj tio savis materian heredaĵon de Chełmno. Hodiaŭ tiu heredaĵo de la urbo, tio antaŭ ĉio grandiozaj antikvaĵoj. Preĝejoj, klostro, urbodomo kaj urboplaco kaj multaj aliaj. Ĉiujn antikvaĵojn oni povas vidi estante en urbo, aŭ trapasante turismajn itinerojn de kujavia - pomerelia vojevodio, kiuj gvidas tra urbo Chełmno. Kaj estas ili kelkaj, kiujn mi decidis priskribi en tiu laboro, kaj mi volas al proksimigi urban heredaĵon, antikvaĵojn de preskaŭ 800-jara urbo Chełmno.